خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: رمان «خواب لیلی» نوشته محدثه اصلانی، تازه‌ترین اثر داستانی منتشرشده در حوزه رمان تاریخی ـ سیاسی است که با تمرکز بر سال‌های پایانی دهه پنجاه شمسی، بخشی از فضای پیچیده و چندلایه مبارزات پیش از انقلاب را در قالب یک روایت داستانی دنبال می‌کند. این کتاب، تلاش دارد مبارزه سیاسی را نه فقط در میدان کنش‌های مسلحانه، بلکه در زندگی روزمره، روابط عاطفی و انتخاب‌های فردی شخصیت‌هایش بازنمایی کند.

محور اصلی روایت «خواب لیلی» بر شخصیت «قادر زنده‌رودی» استوار است؛ جوانی تحصیل‌کرده، مدرس دانشگاه و برخاسته از خانواده‌ای مرفه که مسیر زندگی‌اش، برخلاف جایگاه اجتماعی پدر، به مبارزه زیرزمینی علیه حکومت پهلوی گره خورده است. قادر با اندیشه‌های شهید مصطفی چمران آشنا شده و در کشورهای مختلفی چون لبنان و مصر، آموزش‌های چریکی دیده است؛ آموزش‌هایی که هدف آن‌ها، هم حمایت از روند مبارزات انقلابی در ایران و هم رساندن تسلیحات به شیعیان فلسطین و لبنان عنوان می‌شود.

این دوگانگی زندگی دانشگاهی در کنار فعالیت‌های مخفیانه بخش مهمی از تنش درونی شخصیت قادر را شکل می‌دهد؛ به‌ویژه آن‌جا که پدرش، از مقامات ارشد سازمان اطلاعات است و افشای فعالیت‌های پسر می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای خانواده به همراه داشته باشد.

عشق در میانه التهاب

در کنار روایت سیاسی، «خواب لیلی» داستان یک رابطه عاطفی را نیز دنبال می‌کند. عشق میان قادر و لیلی، در بستری از تعقیب، ترس و ناامنی شکل می‌گیرد؛ عشقی که نه در خلأ، بلکه در دل درگیری‌های ایدئولوژیک و امنیتی رشد می‌کند. لیلی دختری است که در یک عمارت اشرافی کار می‌کند و رؤیای رهایی از این زندگی را در سر دارد؛ رؤیایی که با رسیدن به قادر معنا پیدا می‌کند، اما هم‌زمان او را در معرض خطرهای تازه‌ای قرار می‌دهد. نویسنده در این بخش از روایت، به‌جای تمرکز صرف بر احساسات، نشان می‌دهد چگونه روابط عاطفی در فضای امنیتی دهه پنجاه، ناگزیر به انتخاب‌های دشوار و پرهزینه گره می‌خورند.

یکی از وجوه قابل توجه رمان، حضور شخصیت‌های متعدد و متنوعی است که هرکدام نماینده بخشی از جامعه آن روز هستند. بهمن و آبان، دو برادر دیگر، از خانواده‌ای اربابی برخاسته‌اند که لیلی در عمارت آن‌ها کار می‌کند. بهمن گرایش‌هایی همسو با آرمان‌های انقلابی دارد، در حالی که آبان مسیری کاملاً متفاوت را طی کرده و در موساد آموزش دیده است؛ شخصیتی که نه‌تنها به رژیم پهلوی، بلکه به آمریکا و اسرائیل نیز وابسته است. این تقابل میان برادران، نمونه‌ای از شکاف‌های فکری و ایدئولوژیک در خانواده‌های ایرانی آن دوره را بازتاب می‌دهد؛ شکاف‌هایی که در بسیاری موارد، روابط خانوادگی را به میدان تقابل سیاسی تبدیل کرده بود.

فضای مکانی «خواب لیلی» محدود به یک نقطه خاص نیست. روایت، جغرافیایی گسترده را در بر می‌گیرد؛ از کوچه‌های قدیمی تهران و محله‌هایی چون عودلاجان گرفته تا کافه‌های روشنفکری بوذرجمهری و خانه‌های امن تیمی. در کنار این فضاهای شهری، طبیعت مه‌گرفته و بکر ماسال نیز نقشی مهم در پیشبرد داستان ایفا می‌کند.

در این رمان، مکان‌ها صرفاً پس‌زمینه نیستند، بلکه هویت دارند و بر تصمیم‌ها و رفتار شخصیت‌ها تأثیر می‌گذارند. تضاد میان فضای بسته و امنیتی تهران و طبیعت آزاد شمال کشور، به‌خوبی با وضعیت روانی شخصیت‌ها هم‌نشین شده است.

چریک‌ها هم عاشق می‌شوند / روایتی که از خانه امن شروع نمی‌شود

معما و سایه امنیت

«خواب لیلی» با بهره‌گیری از ساختاری پرتعلیق و معمایی، مخاطب را به لایه‌های پنهان مبارزات زیرزمینی نزدیک می‌کند. سایه سنگین ساواک و سرویس‌های امنیتی خارجی، بر تمام روابط انسانی داستان گسترده شده و حتی ساده‌ترین تصمیم‌ها را به انتخاب‌هایی پرخطر تبدیل می‌کند. نویسنده با ظرافت، ترس، تردید و شجاعت را در شخصیت‌ها به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد چگونه زیستن در چنین فضایی، نیازمند عبور مداوم از مرزهای شخصی است.

از نظر سبکی، «خواب لیلی» در چارچوب رئالیسم اجتماعی قرار می‌گیرد، اما با ضرب‌آهنگی معمایی و پرکشش. زبان روایت امروزی و روان است، در عین حال تلاش شده اتمسفر دهه پنجاه حفظ شود. ریتم داستان نوسان دارد؛ گاه آرام و عاطفی و گاه پراضطراب و مبتنی بر تعقیب و گریز، که همین تنوع مانع یکنواختی روایت می‌شود.

کتاب «خواب لیلی» در ۳۹۲ صفحه و با قیمت ۳۹۵ هزارتومان اخیراً وارد بازار نشر شده است.

«دختر باغ اناری» ادامه یک روایت ناتمام

رمان «دختر باغ اناری» نوشته محدثه اصلانی، ادامه مستقیم داستان «خواب لیلی» است؛ اثری که فصل نخست ماجرای لیلی و قادر را روایت می‌کرد و اکنون در جلد دوم، این داستان را وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر و پرتنش‌تر می‌کند. این کتاب با حفظ فضای تاریخی ـ سیاسی دهه‌های منتهی به انقلاب، دامنه روایت را از کوچه‌های قدیمی تهران فراتر می‌برد و به جغرافیای مبارزات منطقه‌ای، به‌ویژه لبنان، گسترش می‌دهد.

در «دختر باغ اناری»، لیلی و قادر دیگر صرفاً دو شخصیت عاشق در دل یک روایت سیاسی نیستند؛ آن‌ها اکنون به‌عنوان زوجی چریک، با الهام از اندیشه‌های شهید مصطفی چمران و شهید سیدمحمدباقر صدر، در متن یک مبارزه سازمان‌یافته قرار گرفته‌اند. این دو برای پنهان‌شدن از تعقیب نیروهای امنیتی، به خانه‌ای در عودلاجان پناه برده‌اند؛ خانه‌ای که به‌ظاهر امن است، اما در عمل، یکی از گره‌گاه‌های اصلی روایت به شمار می‌رود.

یکی از شخصیت‌های کلیدی این جلد، «آبان جواهری» است؛ مأمور کارکشته موساد که برای به دام انداختن قادر وارد ایران شده و در این مرحله از داستان، به شبکه اشرف پهلوی پیوسته است. آبان، برخلاف تصویر کلاسیک از شخصیت منفی، چهره‌ای تک‌بعدی ندارد. علاقه پنهان او به لیلی، شکافی در منطق رفتارش ایجاد کرده؛ شکافی که نه به یک دگرگونی ناگهانی، بلکه به تردیدی تدریجی و مبهم می‌انجامد.

با این حال، این تردید مانع خشونت نمی‌شود. آبان همچنان آماده اسلحه‌کشیدن روی قادر است و حتی در مواجهه با بهمن برادری که از نظر خونی به او نزدیک است در کشاکش میان کشتن و زنده نگه داشتن، معلق باقی می‌ماند. همین تعلیق اخلاقی، یکی از محورهای اصلی تنش در روایت است.

مانند جلد دیگر این کتاب، «دختر باغ اناری» نیز روایتی چندصدا دارد. نویسنده در هر فصل، تمرکز را بر یکی از شخصیت‌ها قرار می‌دهد و از این طریق، شبکه‌ای از روابط، تعارض‌ها و انگیزه‌ها را پیش چشم مخاطب می‌گشاید. احمد و گلی، خواهر و برادری که عضو گروه قادر هستند، بخشی از این روایت‌اند؛ جایی که گلی به‌تازگی از لایه‌های پنهان زندگی احمد آگاه شده و این آگاهی، معادلات عاطفی و سیاسی را پیچیده‌تر می‌کند.

در کنار آن‌ها، شخصیت «رشید» حضور دارد؛ مردی که دل‌نگران گلی است و عشقش در تنگنای مبارزه، برای بقا تقلا می‌کند. حتی شخصیت‌های فرعی‌تر، مانند «فیلیکس آقایان»، نقشی فراتر از حاشیه دارند و در بزنگاه‌هایی، ضرب‌آهنگ روایت را تغییر می‌دهند.

یکی از تفاوت‌های مهم «دختر باغ اناری» با جلد نخست، گسترش فضای مکانی داستان است. روایت، مخاطب را از کوچه‌های قدیمی تهران به سنگرهای ملتهب بیروت می‌برد؛ جایی که مبارزه دیگر صرفاً داخلی نیست و ابعاد منطقه‌ای پیدا می‌کند. این جابه‌جایی جغرافیایی، نه‌تنها تنوع بصری ایجاد کرده، بلکه سطح تازه‌ای از تعارض و خطر را وارد داستان کرده است. در این فضا، مرز میان دوست و دشمن باریک‌تر از همیشه می‌شود و شخصیت‌ها ناچارند در شرایطی تصمیم بگیرند که هر انتخاب، می‌تواند پیامدی غیرقابل بازگشت داشته باشد.

«دختر باغ اناری» بیش از آنکه صرفاً روایتی عاشقانه یا سیاسی باشد، داستان هزینه‌های امنیت است. سایه ساواک و موساد بر زندگی شخصیت‌ها سنگینی می‌کند و روابط انسانی را فرسوده می‌سازد. خیانت دوستان نزدیک، در بسیاری موارد ضربه‌ای عمیق‌تر از دشمنی آشکار دشمنان وارد می‌کند و نویسنده با دقت، این لایه‌های روانی را واکاوی می‌کند. در این اثر، تصمیمات فردی در دل حوادث بزرگ تاریخی معنا پیدا می‌کنند؛ گاه کم‌رنگ می‌شوند و گاه به نقطه‌ای تعیین‌کننده در سرنوشت جمعی بدل می‌شوند.

از نظر سبک، «دختر باغ اناری» در محدوده رئالیسم داستانی قرار می‌گیرد، اما رگه‌های پررنگی از تریلر جاسوسی و سیاسی در آن دیده می‌شود. ریتم داستان تند و نفس‌گیر است و نویسنده با استفاده از تعلیق‌های پی‌درپی، کنجکاوی مخاطب را تا صفحات پایانی حفظ می‌کند. زبان اثر روان و امروزی است، اما فضاسازی‌ها به‌دقت منطبق با دوره تاریخی روایت طراحی شده‌اند. لحن داستان متناسب با فضا تغییر می‌کند؛ در عودلاجان، رنگی نوستالژیک دارد و در سنگرهای بیروت، اضطراب و تنش بر روایت غلبه می‌کند. دیالوگ‌نویسی دقیق و زاویه دید حساب‌شده، امکان ورود به درونیات شخصیت‌ها را فراهم کرده است.

زن به‌عنوان کنشگر روایت

در این رمان، شخصیت زن نقشی محوری دارد. لیلی نه صرفاً همراه یک مبارز، بلکه کنشگری فعال است که باید در میانه طوفان حوادث، جایگاه خود را تعریف کند. نویسنده با پرهیز از کلیشه‌های رایج، ترس‌ها، تردیدها و شجاعت‌های او را به‌تدریج و منطقی ترسیم می‌کند؛ تحولی که هم‌زمان با تغییر جغرافیا و شدت‌گرفتن بحران‌ها رخ می‌دهد.

در مجموع، «دختر باغ اناری» را می‌توان ادامه‌ای پرتنش و چندلایه بر «خواب لیلی» دانست؛ رمانی که جهان داستانی جلد نخست را گسترش می‌دهد و آن را وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر از نظر سیاسی، عاطفی و امنیتی می‌کند. این کتاب، با پیوند درام عاشقانه و روایت تاریخی، تصویری داستانی از بخشی از مبارزات سیاسی تاریخ معاصر ایران ارائه می‌دهد؛ تصویری که بر بهای سنگین انتخاب، تعهد و ایستادگی تأکید دارد.

چریک‌ها هم عاشق می‌شوند / روایتی که از خانه امن شروع نمی‌شود

رمان «دختر باغ اناری» در ۲۸۲ صفحه و با قیمت ۲۹۰ هزارتومان توسط انتشارات کتاب جمکران روانه بازار نشر شده است.

پیام تسلیت مدیرعامل فارابی و رئیس صداوسیما در پی درگذشت اسفندیار شهیدی