باشگاه خبرنگاران جوان - واقعه مسجد اعظم ارومیه در دوم بهمن سال ۵۷ نه تنها یک درگیری خیابانی چند ساعته که نقطه عطفی است در تاریخ ایران که اگر به دقت موشکافی و تحلیل و بررسی شود معلوم می‌شود که سهم به سزایی در بیداری و تسریع روند به سرانجام رسیدن انقلاب اسلامی داشته است.

رشد اعتراضات مردمی به رژیم ستم شاهی در اقصی نقاط کشور در سال ۵۷ در حالیکه از طریق تظاهرات مردمی در خیابان‌های شهر‌های مختلف در حال پیگیری بود، ارومیه به عنوان شهر پیشگام در تاریخ انقلاب، اولین تجربه جنگ مسلحانه را در دوم بهمن ماه ۵۷ پشت سر گذاشت.

در روز‌های تداوم نهضت بزرگ انقلاب اسلامی، جرقه اولین مبارزه مسلحانه در ارومیه کلید خورد که در شکل گیری و هدایت آن حجت الاسلام غلامرضا حسنی امام جمعه ارومیه بیشترین نقش را داشت.

ارومیه شهری بود که نخستین بار جرقه نهضت و قیام مسلحانه بر علیه رژیم پهلوی را به رهبری حجت الاسلام غلامرضا حسنی امام جمعه ارومیه زد ولی متاسفانه تاکنون در این خصوص کم سخن به میان رفته و یا بهتر بیان شود گرد غفلت و فراموشی این حادثه مهم و تاثیرگذار انقلاب اسلامی می‌رود که از خاطره‌ها بزداید.

تاریخ کشور به خصوص انقلاب اسلامی گواه بسیاری بر دلیرمردی و ایستادگی و گذشت و پایداری ملت شهید پرور آذربایجان غربی به خصوص ارومیه را در دل دارد، نقشی که مردم این دیار در روز‌های مبارزه علیه رژی ستم شاهی و به بار نشاندن درخت تنومند انقلاب اسلامی برعهده دارد شاید به کرات بیان نشده، اما هیچ گاه از حافظه تاریخی کشور زوده نخواهد شد.

حماسه دوم بهمن سال ۵۷ به عنوان نماد مبارزات مردم آذربایجان غربی و اولین جنگ مسلحانه بر علیه رژیم پهلوی برگ زرینی از تاریخ قطور انقلاب اسلامی است که بازخوانی و زدودن زنگار فراموشی از آن می‌تواند باردیگر گواهی برغیرت و آزادخواهی یه ملت باشد.

حماسه باشکوه این مردم در دوم بهمن ۵۷، تقدیم ۱۲ هزار شهید در هشت سال دفاع مقدس، حراست و صیانت از مرز‌های ایران اسلامی چه در سال‌های دور و چه در حال حاضر نشان می‌دهد این خطه دین خود را به خوبی به انقلاب، امام راحل، رهبر عظیم الشان و ایران اسلامی ادا کرده است و وقت آن است که زنگار غفلت از این حماسه آفرینی‌ها از چهره پرصلابت آن زوده شود.

روایت یک واقعه تاریخی به دلیل عدم وجود اسناد و مدارک آن گاهی شاید سخت به نظر آید، اما سرمدار و رهبر حرکت و نهضت تاریخی مردم ارومیه در دوم بهمن سال ۵۷ در حال حاضر در قید حیات بوده و می‌تواند تمام آن را جزبه جز بازخوانی کند.

دوم بهمن ۱۳۵۷ یک روز تاریخی برای مردم ارومیه و همه ایران بود روزی که خالق اصلی حماسه اش سال‌ها پیش در کتاب خاطراتی که از او تالیف کرده از زبانش بیان کرده است.

حماسه دوم بهمن ارومیه را از زبان مرحوم حجت الاسلام غلامرضا حسنی و از کتاب خاطراتش که گردآوری شده است بازخوانی کنیم، وی در گوشه‌هایی از خاطرات اش می‌گوید: بعد از ظهر همان روز به شهر ارومیه بازگشتیم و برخی دوستان گفتند شما باید در جایی مخفی بشوید، گفتم نخیر، دیگر وقت این حرف و حدیث‌ها گذشته است، عقب نشینی و فرار دیشب کافی می‌باشد، ما باید از امروز جنگ مسلحانه را آغاز کرده و از نیرو‌های خود دعوت به عمل آوریم در مسجد اعظم اجتماع کنند و هرکس از مردم که اسلحه دارد به اینجا بیاورید و به ما ملحق شود، ما باید مسجد و اطراف آن را سنگربندی نماییم و به این ترتیب در برابر کماندو‌های تا بن دندان مسلح شاه مقاومت نشان بدهیم.

در عرض چند ساعت تمام پیشنهاد‌های من تحقق یافت. اقشار مختلف مردم بسیج شدند، با وانت بار و خودرو‌های شخصی، شن و ماسه و گونی و آجر آوردند، پشت بام و اطراف مسجد را با گونی‌های پر از شن سنگربندی کردیم. در خیابان‌های اطراف که منتهی به مسجد می‌شدند درختان و چوب‌های بزرگ و سنگینی ریختیم تا به خیال خودمان مانع از حرکت و پیشروی تانک‌ها به سوی مسجد شویم و راه‌ها را به روی نیرو‌های مسلح شاه ببندیم.

وی ادامه می‌دهد: روبه روی مسجد هتل چهار- پنج طبقه‌ای قرار داشت. صاحب آن مردی ثروتمند از اهالی تبریز بود که آدم بدی نبود، نمازخوان، ظاهرالصلاح و مقلد آیت الله شریعتمداری هم بود. از او خواستم پشت بام هتل را در اختیار ما قرار دهد تا ما آنجا را هم سنگربندی کنیم، چون موقعیت بسیار مناسبی داشت. او ترسید و اجازه نداد.

البته آن وقت جای ترس هم بود، نباید وی را ملامت نمود. حتی پیغام و پیشنهاد پول دادم باز هم نپذیرفت. در سمت دیگر مسجد اعظم بانکی قرار داشت، بچه‌ها بعد از غروب از پشت بام بالا رفتند و در بالای بام بانک هم یک سنگر با یک تیرانداز مستقر کردند. با اینکه از یک سمت بانک به دو طرف خیابان پهلوی (امام فعلی) و از طرف دیگر آن به خیابان عسگرآبادی، کاملا تسلط داشتیم، ولی موقعیت هتل بهتر از بانک بود، ولی چه می‌توانستیم بکنیم؟

در بخش دیگری از خاطرات امام جمعه ارومیه آمده است: هرچه امکانات و تجهیزات بود در جهت استحکام پایگاه نظامی مسجد اعظم به کار گرفتیم به تعداد ۴۰-۵۰ نفر افراد مسلح و با حضور انبوه مردم آماده‌ی نبرد شدیم. ناگهان صدای غرش تانک‌ها از دور به گوش رسید، به دستور من افراد مسلح در پشت سنگر‌های خود قرار گرفتند. تانک‌ها درختان و سایر موانع را شکستند و نزدیک محوطه شدند. شش تانک بود با تعداد زیادی نیرو‌های پیاده نظام ارتش که آنها را اسکورت می‌کردند.

من در پشت بام کنار گنبد قرار گرفته بودم در حالیکه یک کلاشینکف در دستم بود می‌خواستم ببینم عکس العمل تانک‌ها چه خواهد شد. در همین فکر بودم که ناگهان تانک اولی که در جلو حرکت می‌کرد، یک توپ به سمت گنبد شلیک کرد، نمی‌دانم هدف اصلی همان گنبد بود یا می‌خواست مرا بزند که بدانجا خورد؟ گلوله توپ درست از یک متری بالای سرم عبور کرد و به گنبد اصابت نمود بعد از آنطرف گنبد خارج شد.

در این میان عده‌ای با لباس شخصی به عنوان «شاه دوست» در میان آنها ظاهر شدند و شعار «زنده باد شاه و.» سر دادند. دوستانم از شدت خشم بدنشان می‌لرزید، اول خیال کردم از ترس اینطور شده‌اند، اما خطاب به من گفتند: حاج آقا چرا دستور تیراندازی نمی‌دهید. گفتم نیازی به دستور نیست بزنید. سرباز‌ها که حرف مرا شنیدند فوری روی تانک و اطراف آنرا خالی کردند. ما تانک را به رگبار بستیم. از پایین چند نفر از دوستان بر روی تانک اولی کوکتل مولوتوف انداختند و تانک بلافاصله آتش گرفت.

لوله تانک که قبلا به طرف ما و مسجد بود بی اختیار چرخید و به سمت هتل قرار گرفت. تانک دومی از پشت رسید و ما را به رگبار مسلسل بست. من زمینگیر شدم. طرف راست من پسرم رشید بود و در میان ما فقط او یک تفنگ ژ-۳ داشت، بقیه دوستان کلاش داشتند. طرف چپم نیز مرحوم حاج موسی بود. به این‌ها گفتم هردو به طور همزمان به روی تانک‌ها آتش بریزند و تیراندازی کنند.

در چند لحظه، اینها انصافا غوغا کردند، طوفان به پا نمودند. خدا رحمت کند حاج موسی آقازاده انسان بسیار شجاع، شریف و در عین حال فرد مطیعی بود، او شیفته و شیدای امام خمینی بود، و، چون مرا سرباز امام خمینی می‌پنداشت، از این جهت به من نیز علاقه‌مند شده بود و واقعا خودش را فدا می‌کرد. او گاهی مسئول تدارکات مردان مسلح می‌شد. وقتی غذا را می‌آورد تا سهم آخرین نفر از دوستان را نمی‌داد، هرگز دست به غذا نمی‌زد. در امثال این موارد نیز همیشه دوستان را بر خود مقدم می‌داشت و این خصوصیت برایم بسیار جالب بود.

تانک سومی، چهارمی، پنجمی و ششمی آمدند و بین تقاطع خیابان پهلوی و عسگرآبادی (خیابان امام و بعثت امروزی) قرار گرفتند. ما پنج نفر در بام بودیم. من، رشید، حاج موسی، حاج محمد و یک نفر دیگر که اسمش را فراموش کرده‌ام. چند نفر دیگر هم در بام بانک بودند. بقیه مسلحین به همراه مردم از زمین و اطراف تانک‌ها را محاصره کردند و مرتب به طرفشان تیراندازی نمودند، بطوریکه زمینگیر شدند و مجبور به عقب نشینی گردیدند. البته اگر می‌خواستند بمانند و با ما بجنگند می‌توانستند، چون آن‌ها امکانات و نیروی زیادی داشتند، ولی در اثر مقاومت شجاعانه ما و مردم، خداوند متعال رعب و وحشتی به دلشان انداخت و آن‌ها پا به فرار گذاشتند و به لشگر و پادگان ارومیه بازگشتند.

در این حماسه تاریخی دو نفر از مردم شهید و چندین نفر زخمی شدند. تعداد زیادی هم از سربازان و درجه داران رژیم کشته و زخمی گردیدند و یک تفنگ ژ-۳ هم به غنیمت ما درآمد. با این تفنگ ما دارای دو اسلحه ژ-۳ شدیم.

مردم برای اولین بار با چشم خود شکست و فرار تانک‌ها را دیدند، شور و غوغای عجیبی در شهر پیچید و واقعا مردم باورشان شد که می‌توانند با امکانات کم در برابر یک رژیم جهنمی و تا دندان مسلح بایستند. هرلحظه بر حضور و ازدحام حماسی مردم بیشتر می‌شد.

بعداز ظهر همان روز مراسم تشییع دو شهید عزیز برگزار می‌شد. قبلا به افراد مسلح گفتم در مراسم تشییع، به صورت نامرئی حاضر شوند و گوش به فرمان باشند تا اگر نیازی شد، اسلحه‌ها را بیرون بیاورند. پیکر شهدای انقلاب ارومیه را به سمت قبرستان باغ رضوان و در آنجا دفن کردیم. فرد دیگری هم از برادران مسیحی ما در همان ایام به درجه رفیع شهادت رسیده بود. به طور دقیق یادم نیست که همان روز یا چند روز بعد از این واقعه بود.

بالاخره این شهید را هم، چون می‌گفتند تازه مسلمان شده بود، آوردیم و در کنار این دو شهید دفن نمودیم. در واقع این سه شهید بزرگ، جزو اولین شهدای انقلاب اسلامی ارومیه به شمار می‌آیند. اعلی الله مقامهم الشریف.

هنگام دفن شهدا برای حاضران صحبت کردم. ضمن بیان ارزش و اهمیت مقام شهید و شهادت، به ادامه‌ی راه شهدا که همان ادامه‌ی انقلاب و ایثار و فداکاری بود، تاکید ورزیدم. در این هنگام مسلحین حاضر در مراسم، سلاح‌های خود را از زیر لباس هایشان بیرون آوردند و با یک حرکت هماهنگ و حماسی از اظهارات من حمایت نمودند. پس از ختم مراسم دفن، مردم که سراپا شور و احساسات شده بودند در جهت ادامه‌ی نهضت با شهدا میثاق بستند و با دادن شعار‌های انقلابی به سمت خانه‌های خود بازگشتند.

استاندار آذربایجان‌غربی روز پنجشنبه در گفت‌و‌گو با رسانه‌ها با اشاره به فرارسیدن سالروز حماسه دوم بهمن ۱۳۵۷، این روز را نمادی از عزت، شرافت و استقامت مردم ارومیه دانست.

رضا رحمانی با اشاره به فرارسیدن سالروز حماسه دوم بهمن ۱۳۵۷، این روز را نمادی از عزت، شرافت و استقامت مردم ارومیه دانست و اظهار کرد: ماه بهمن برای همه عزت‌طلبان و مجاهدان راه حق، فرصتی برای ارج نهادن به ارزش‌های ملی و تجسم اتحاد نسل‌های مختلف مردم در مسیر تحقق اهداف بزرگ اسلامی و معرفی حقیقت اسلام به جهانیان است.

استاندار آذربایجان‌غربی با اشاره به جایگاه تاریخی شهر ارومیه به عنوان شهر حماسه و ایثار، این روز را جلوه‌ای ماندگار از خلق حماسه‌ای توصیف کرد که باعث خودباوری و مقاومت مردم شده است.

رحمانی گفت: حماسه دوم بهمن ارومیه به رهبری مرحوم حاج شیخ غلامرضا حسنی یادآور فداکاری‌های مردمی است و با جانفشانی مجاهد نستوه ورق تاریخ را به سوی پذیرش مظلومیت گذشته و عظمت امروز تغییر دادند.

استاندار آذربایجان غربی با گرامیداشت یاد و خاطره این فرمانده نستوه و شهدای انقلاب اسلامی، از همه مردم خواست که در پاسداری از آرمان‌های انقلاب، همگام و هوشیار باشند و با حضور پرشور در این مناسبت‌ها، احترام به فداکاری پیشینیان را به منصه ظهور برسانند.

وی به سابقه پرفراز و نشیب مبارزات ملت ایران در مسیر سقوط رژیم ستمشاهی اشاره کرد و گفت: حماسه دوم بهمن ۱۳۵۷ ارومیه با رهبری حجت الاسلام غلامرضا حسنی که با همبستگی مردم شکل گرفت، به عنوان نماد غیرت و شجاعت مردم آذربایجان‌غربی معرفی می‌شود.

رحمانی یادآور شد: همچنین روز دوم بهمن به مناسبت این رویداد تاریخی، به عنوان روز فرهنگ ارومیه نامگذاری شده است. حماسه دوم بهمن ۱۳۵۷ در ارومیه یکی از روز‌های ماندگار و پرافتخار تاریخ مبارزات مردم آذربایجان‌غربی علیه رژیم سلطنتی پهلوی به شمار می‌رود. این رویداد تاریخی نمادی از اتحاد، ایثار و مقاومت ملت ایران در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی است که تأثیر عمیقی بر روند سقوط رژیم پهلوی داشت.

منبع: مهر

بازخوانی یک رویداد تاریخی؛دوم بهمن ارومیه تیرخلاص بر شاهنشاهی در ایران